నీలం సంజీవరెడ్డి వర్ధంతి 1 June | Neelam Sanjiva Reddy Vardhanthi
నీలం సంజీవరెడ్డి వర్ధంతి జూన్ 1 | Neelam Sanjiva Reddy Vardhanthi Telugu
భారతదేశ ఆరవ రాష్ట్రపతిగా, ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర మొట్టమొదటి ముఖ్యమంత్రిగా దేశ రాజకీయాల్లో అరుదైన రికార్డులు సృష్టించిన మహోన్నత రాజనీతిజ్ఞుడు నీలం సంజీవరెడ్డి వర్ధంతి (Neelam Sanjiva Reddy Vardhanthi) ప్రతి సంవత్సరం జూన్ 1న దేశవ్యాప్తంగా ఎంతో గౌరవప్రదంగా నిర్వహించబడుతుంది. భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో చురుకుగా పాల్గొని, స్వతంత్ర భారతదేశంలో లోక్సభ స్పీకర్గా, కేంద్ర మంత్రిగా మరియు ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన మొట్టమొదటి భారత రాష్ట్రపతిగా (President of India) చారిత్రాత్మక మైలురాళ్లను నెలకొల్పిన ధృవతార నీలం సంజీవరెడ్డి (Neelam Sanjiva Reddy).
ఆంధ్రప్రదేశ్ రూపురేఖలను మార్చిన నాగార్జునసాగర్, శ్రీశైలం వంటి బహుళార్థసాధక ప్రాజెక్టులకు ఈయన కాలంలోనే పునాది పడింది. విలువలతో కూడిన రాజకీయాలకు, నిష్పక్షపాత పరిపాలనకు నిదర్శనంగా నిలిచిన సంజీవరెడ్డి జీవితం రాబోయే తరాలకు రాజకీయ నిఘంటువు లాంటిది. జూన్ 1న ఆయన వర్ధంతి సందర్భంగా ఆ చారిత్రాత్మక నాయకుడి సుదీర్ఘ రాజకీయ ప్రస్థానం, దేశానికి ఆయన చేసిన సేవలు మరియు జీవిత విశేషాలను ఈ సుదీర్ఘ వ్యాసంలో సమగ్రంగా తెలుసుకుందాం.
నీలం సంజీవరెడ్డి ఎవరు? (Who is Neelam Sanjiva Reddy?)
నీలం సంజీవరెడ్డి స్వతంత్ర భారత రాజకీయ చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన మరియు గౌరవప్రదమైన స్థానాలు అధిరోహించిన అగ్రశ్రేణి నాయకుడు. రాయలసీమ మట్టిలో జన్మించి దేశ అత్యున్నత పీఠాన్ని అధిరోహించిన ఘనత ఈయన సొంతం. ముక్కుసూటితనానికి, నిస్వార్థ ప్రజాసేవకు మారుపేరైన సంజీవరెడ్డి, అటు రాష్ట్ర స్థాయిలోనూ, ఇటు జాతీయ స్థాయిలోనూ తనదైన ముద్ర వేశారు. కేవలం 43 సంవత్సరాల వయస్సులోనే ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర తొలి ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టి, యువ పాలకుడిగా తన పరిపాలనా దక్షతను నిరూపించుకున్నారు.
జాతీయ రాజకీయాల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీ అధ్యక్షుడిగా (Congress President) మూడు సార్లు సేవలు అందించడమే కాకుండా, లోక్సభ స్పీకర్గా సభ యొక్క హుందాతనాన్ని, గౌరవాన్ని పెంచారు. భారతదేశ అత్యున్నత రాజ్యాంగ పదవియైన రాష్ట్రపతి పదవికి ఏకగ్రీవంగా (Unopposed) ఎన్నికైన ఏకైక వ్యక్తిగా ఆయన సృష్టించిన రికార్డు నేటికీ చెక్కుచెదరలేదు. విలువలకు కట్టుబడి, పదవుల కంటే ప్రజా శ్రేయస్సే ముఖ్యమని నమ్మిన మహనీయుడు నీలం సంజీవరెడ్డి.
బాల్యం, విద్యాభ్యాసం మరియు స్వాతంత్ర్య పోరాటం (Early Life and Freedom Struggle)
నీలం సంజీవరెడ్డి 1913 మే 19న ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని అనంతపురం జిల్లా ఇల్లూరు (Illur) గ్రామంలో ఒక సంపన్న రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. ఆయన ప్రాథమిక విద్యాభ్యాసమంతా మద్రాసులోని అడయార్ లో గల థియోసాఫికల్ హైస్కూల్ లో సాగింది. ఆ తర్వాత ఉన్నత చదువుల కోసం అనంతపురంలోని ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ కాలేజీలో (Government Arts College, Anantapur) చేరారు. కాలేజీ రోజుల్లోనే దేశంలో సాగుతున్న స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం వైపు ఆకర్షితులయ్యారు.
1929 లో మహాత్మా గాంధీ అనంతపురం పర్యటనకు వచ్చినప్పుడు, ఆయన ఉపన్యాసానికి ప్రభావితుడైన సంజీవరెడ్డి, దేశ సేవ కోసం 1931 లో తన కాలేజీ చదువును మధ్యలోనే వదిలిపెట్టి పూర్తిస్థాయిలో స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలోకి దూకారు. యువజన లీగ్ కార్యకలాపాలలో చురుకుగా పాల్గొంటూ బ్రిటీష్ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా అనేక సత్యాగ్రహాలు చేశారు. 1940 నుండి 1945 మధ్య కాలంలో క్విట్ ఇండియా (Quit India Movement) ఉద్యమంతో సహా పలు పోరాటాలలో పాల్గొన్నందుకు గాను బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం ఆయన్ను అరెస్ట్ చేసి అమరావతి, వెల్లూరు జైళ్లలో సుదీర్ఘకాలం నిర్బంధించింది. జైలు జీవితం ఆయన రాజకీయ చైతన్యాన్ని మరింత పదును పెట్టింది.
నవ్యాంధ్రప్రదేశ్ తొలి ముఖ్యమంత్రిగా చారిత్రాత్మక ప్రస్థానం
భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్య వచ్చిన తర్వాత నీలం సంజీవరెడ్డి మద్రాసు శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు. 1949 నుండి 1951 వరకు ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రంలో గృహనిర్మాణ, అడవుల శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. 1953 లో ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు ప్రకాశం పంతులు గారి మంత్రివర్గంలో ఉప ముఖ్యమంత్రిగా (Deputy Chief Minister) బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆ తర్వాత 1956 లో భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణలో భాగంగా తెలంగాణ మరియు ఆంధ్ర ప్రాంతాలు కలిసి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు, నవ్యాంధ్రకు మొట్టమొదటి ముఖ్యమంత్రిగా నీలం సంజీవరెడ్డి చరిత్ర సృష్టించారు.
ముఖ్యమంత్రిగా ఆయన హయాంలో రాష్ట్ర ప్రగతికి అనేక బలమైన పునాదులు పడ్డాయి. వ్యవసాయ రంగాన్ని బలోపేతం చేయడానికి నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్ట్ (Nagarjuna Sagar) మరియు శ్రీశైలం జలవిద్యుత్ కేంద్రం పనులను వేగవంతం చేశారు. గ్రామీణాభివృద్ధి, మౌలిక వసతుల కల్పనకు పెద్ద పీట వేశారు. ఆయన చేసిన విశేష సేవలకు గుర్తుగా ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం శ్రీశైలం ప్రాజెక్టుకు 'నీలం సంజీవరెడ్డి సాగర్' గా నామకరణం చేసింది. 1962 లో రెండోసారి కూడా ఆయన ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికయ్యారు. అయితే 1964 లో రవాణా సంస్థల జాతీయీకరణ కేసులో సుప్రీంకోర్టు చేసిన కొన్ని వ్యాఖ్యలకు నైతిక బాధ్యత వహిస్తూ, తన ముఖ్యమంత్రి పదవికి స్వచ్ఛందంగా రాజీనామా చేసి రాజకీయాల్లో అత్యున్నత విలువలను చాటిచెప్పారు.
లోక్సభ స్పీకర్గా మరియు కేంద్ర మంత్రిగా సేవలు (Speaker and Union Minister)
నీలం సంజీవరెడ్డి కేవలం రాష్ట్ర రాజకీయాలకే పరిమితం కాకుండా కేంద్రంలోనూ అత్యంత కీలక బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి మరియు ఇందిరా గాంధీ మంత్రివర్గాలలో కేంద్ర ఉక్కు, గనుల శాఖ మంత్రిగా, రవాణా, పౌర విమానయాన, నౌకాయాన శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. కేంద్ర మంత్రిగా దేశ పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి ఎంతో కృషి చేశారు.
1967 లో ఆయన హిందూపురం నియోజకవర్గం నుండి లోక్సభకు ఎన్నికై, నాల్గవ లోక్సభకు స్పీకర్ (Speaker of Lok Sabha) గా ఎంపికయ్యారు. స్పీకర్ పదవికి పూర్తి నిష్పక్షపాతంగా న్యాయం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో, ఆ పదవిని చేపట్టిన వెంటనే కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రాథమిక సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేసి సరికొత్త సంప్రదాయానికి తెరలేపారు. సభలో అధికార, ప్రతిపక్షాల మధ్య సమతుల్యతను కాపాడుతూ, పార్లమెంటరీ హుందాతనాన్ని పెంచిన స్పీకర్గా అంతర్జాతీయ ప్రశంసలు అందుకున్నారు. ఆ తర్వాత 1977 లో ఆరవ లోక్సభకు కూడా ఆయన రెండోసారి స్పీకర్గా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు.
రాష్ట్రపతి పదవి - 1969 రాజకీయ సంక్షోభం మరియు 1977 ఏకగ్రీవ రికార్డు
నీలం సంజీవరెడ్డి రాజకీయ జీవితంలో రాష్ట్రపతి ఎన్నికలు అత్యంత ఉత్కంఠభరితమైన మలుపులుగా నిలిచాయి. 1969 లో అప్పటి రాష్ట్రపతి జాకీర్ హుస్సేన్ అకాల మరణం చెందినప్పుడు, కాంగ్రెస్ పార్టీ అధికారిక అభ్యర్థిగా సంజీవరెడ్డి ఖరారయ్యారు. అయితే అప్పటి ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీతో వచ్చిన విభేదాల కారణంగా, ఆమె అంతరాత్మ సాక్షిగా ఓటు వేయాలని (Conscience Vote) పిలుపునిచ్చి స్వతంత్ర అభ్యర్థి వి.వి. గిరి (V.V. Giri) కి మద్దతు ఇచ్చారు. దీనితో స్వల్ప తేడాతో సంజీవరెడ్డి ఓటమిపాలయ్యారు. ఈ ఎన్నిక భారత కాంగ్రెస్ పార్టీ చారిత్రాత్మక చీలికకు దారితీసింది. ఓటమి తర్వాత ఆయన క్రియాశీల రాజకీయాల నుండి తప్పుకుని తన సొంత గ్రామంలో వ్యవసాయం చేసుకున్నారు.
కానీ 1975 లో జయప్రకాష్ నారాయణ పిలుపునిచ్చిన సంపూర్ణ విప్లవ ఉద్యమంతో ఆయన మళ్లీ రాజకీయాల్లోకి వచ్చారు. 1977 లో జనతా పార్టీ తరఫున నంద్యాల నుండి లోక్సభకు ఎన్నికయ్యారు. అదే సంవత్సరంలో అప్పటి రాష్ట్రపతి ఫకృద్దీన్ ఆలీ అహ్మద్ మరణించడంతో మళ్లీ రాష్ట్రపతి ఎన్నికలు వచ్చాయి. ఈసారి రాజకీయ సమీకరణాలు పూర్తిగా మారిపోయాయి. అధికార జనతా పార్టీతో పాటు ప్రతిపక్ష కాంగ్రెస్ కూడా సంజీవరెడ్డి అభ్యర్థిత్వానికి మద్దతు ప్రకటించింది. ఫలితంగా 1977 జూలై 25న నీలం సంజీవరెడ్డి భారతదేశపు ఆరవ రాష్ట్రపతిగా పోటీ లేకుండా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికై సరికొత్త రికార్డు సృష్టించారు. భారత రాష్ట్రపతి చరిత్రలో ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన ఏకైక ఘనుడు నీలం సంజీవరెడ్డి మాత్రమే.
రాష్ట్రపతిగా సంజీవరెడ్డి హుందాతనం మరియు రాజకీయ నిర్ణయాలు
రాష్ట్రపతిగా నీలం సంజీవరెడ్డి పదవీకాలం (1977-1982) భారత రాజకీయాల్లో ఎంతో క్లిష్టమైనది. ఆ సమయంలో కేంద్రంలో స్థిరమైన ప్రభుత్వాలు లేక రాజకీయ సంక్షోభాలు తలెత్తాయి. మొరార్జీ దేశాయ్, చరణ్ సింగ్, మరియు ఇందిరా గాంధీ వంటి ముగ్గురు ప్రధానమంత్రులతో ఆయన కలిసి పనిచేశారు. రాజకీయ సంక్షోభ సమయాల్లో ఆయన రాజ్యాంగ సూత్రాలను కట్టుబడేలా ఎంతో వివేకంతో, నిష్పక్షపాతంగా నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు.
ఆయన రాష్ట్రపతిగా ఉన్నప్పుడు దేశ ఆర్థిక పరిస్థితిని దృష్టిలో ఉంచుకుని, తన జీతంలో 70 శాతాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకున్నారు. అంతేకాకుండా, రాష్ట్రపతి నివసించే అధికారిక భవనమైన రాష్ట్రీయ భవన్ వ్యయాన్ని తగ్గించడానికి అనేక పొదుపు చర్యలు చేపట్టారు. విలాసాలకు దూరంగా, ప్రజాధనాన్ని ఆదా చేస్తూ నిరాడంబర జీవితాన్ని గడిపిన నిజమైన ప్రజా రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవరెడ్డి.
మరణం మరియు రాజకీయ వారసత్వం (Death and Legacy)
రాష్ట్రపతి పదవీకాలం ముగిసిన తర్వాత నీలం సంజీవరెడ్డి క్రియాశీల రాజకీయాలకు పూర్తిగా స్వస్తి పలికారు. 1982 లో ఢిల్లీ నుండి తన సొంత ఊరైన అనంతపురానికి తిరిగి వచ్చి ప్రశాంతమైన జీవితాన్ని గడిపారు. శ్వాసకోశ ఇబ్బందులు మరియు వృద్ధాప్య సమస్యల కారణంగా 1996 జూన్ 1న బెంగళూరులో ఆయన కన్నుమూశారు. ఆయన మరణం భారతదేశానికి, ముఖ్యంగా తెలుగు ప్రజలకు తీరని లోటును మిగిల్చింది.
నీలం సంజీవరెడ్డి వారసత్వం నేటికీ భారత రాజకీయాలలో ఆదర్శనీయమైనది. అధికారం కోసం పాకులాడకుండా, విలువలకు భంగం వాటిల్లినప్పుడు పదవులను తృణప్రాయంగా వదిలేసిన ఆయన జీవితం నేటి తరం పాలకులకు ఒక గొప్ప విద్యాపరమైన మరియు నైతిక సందేశాన్ని అందిస్తుంది. శ్రీ వెంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం (SV University) స్థాపనలో కీలక పాత్ర పోషించినందుకు గాను 1958 లో ఆ యూనివర్సిటీ ఆయనకు గౌరవ డాక్టరేట్ (Doctor of Laws) ఇచ్చి సత్కరించింది.
ముగింపు (Conclusion)
నీలం సంజీవరెడ్డి తెలుగు జాతి గర్వించదగ్గ అరుదైన హిమాలయ శిఖరం. నవ్యాంధ్ర తొలి ముఖ్యమంత్రిగా ఆయన వేసిన ప్రగతి బాటలు, జాతీయ వేదికలపై ఆయన ప్రదర్శించిన హుందాతనం ఎప్పటికీ చిరస్మరణీయం. ఆయన వర్ధంతి సందర్భంగా ఆ మహనీయుడి నిస్వార్థ సేవలను, నిరాడంబరత్వాన్ని స్మరించుకుంటూ ఆయనకు మనస్ఫూర్తిగా ఘన నివాళులు అర్పిద్దాం.
భారత రాజకీయ యవనికపై మీ కీర్తి అజరామరం!
మహనీయుడు నీలం సంజీవరెడ్డి గారికి శతాధిక వందనాలు!
Q1: నీలం సంజీవరెడ్డి వర్ధంతి ఎప్పుడు జరుపుకుంటారు?
ప్రతి సంవత్సరం జూన్ 1వ తేదీన భారత మాజీ రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవరెడ్డి వర్ధంతిని దేశవ్యాప్తంగా ఘనంగా నిర్వహిస్తారు.
Q2: ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర మొట్టమొదటి ముఖ్యమంత్రి ఎవరు?
1956 నవంబర్ 1న ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు నీలం సంజీవరెడ్డి దాని తొలి ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు.
Q3: భారత రాష్ట్రపతి చరిత్రలో నీలం సంజీవరెడ్డి సృష్టించిన అరుదైన రికార్డు ఏమిటి?
ఆయన 1977 లో భారతదేశపు ఆరవ రాష్ట్రపతిగా ఎటువంటి పోటీ లేకుండా ఏకగ్రీవంగా (Unopposed) ఎన్నికైన ఏకైక వ్యక్తిగా రికార్డు సృష్టించారు.
Q4: సంజీవరెడ్డి లోక్సభ స్పీకర్గా ఉన్నప్పుడు ప్రదర్శించిన ప్రత్యేక విలువ ఏమిటి?
స్పీకర్ పదవి నిష్పక్షపాతంగా ఉండాలనే ఉద్దేశ్యంతో, ఎన్నికైన వెంటనే ఆయన తన కాంగ్రెస్ పార్టీ సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేసి సరికొత్త ఆదర్శవంతమైన సంప్రదాయాన్ని నెలకొల్పారు.
Q5: ఆంధ్రప్రదేశ్లోని ఏ ప్రముఖ ప్రాజెక్టుకు సంజీవరెడ్డి పేరు పెట్టారు?
ఆయన చేసిన విశేష సేవలకు గుర్తుగా ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో నిర్మించిన ప్రసిద్ధ శ్రీశైలం ప్రాజెక్టుకు 'నీలం సంజీవరెడ్డి సాగర్' గా నామకరణం చేశారు.
Q6: నీలం సంజీవరెడ్డి ఎప్పుడు, ఎక్కడ మరణించారు?
ఆయన 1996 జూన్ 1వ తేదీన బెంగళూరులో వృద్ధాప్య సమస్యల కారణంగా కన్నుమూశారు.